رفسنجان ( مرکز شهرستان)
 

شهر رفسنجان مرکز شهرستان رفسنجان در 00.56 طول شرقی و 30.24 عرض شمالی، در ارتفاع 1512 متری سطح دریا واقع شده است مساحت شهر 08/53 کیلومتر مربع بوده و در فاصله 15 کیلومتی شمال غرب مرکز استان کرمان در مسیر جاده آسفالته تهران- کرمان در یک موقعیت دشتی قرار گرفته است.
 

جغرافیایی طبیعی
 

اقلیم
 

با توجه به جدول هواشناسی که براساس داده های آماری ایستگاه سنوپتیک رفسنجان طی سال های 76-1370تکمیل شده عناصر اقلیمی بترتیب زیر مورد بررسی قرا می گیرد:
 

میانگین دمای سالانه 9/17 درجه سانتی گراد بوده و میانگین حداکثر و حداقل دمای سالانه بترتیب برابر با 2/25 و 7/10 درجه سانتی گراد است. دمای حداکقر و حداقل مطلق بترتیب با 2/42 درجه سانتی گراد در تیرماه و 6/16 درجه سانتی گراد در دی ماه نشان دهنده اختلاف شدید درجه حرارت در این منطقه است.
 

بارندگی هایی که در شهر رفسنجان اتفاق می افتد، بیشتر دارای منشا جبهه ای وابسته به سیلکونهای غربی است. با توجه به آمار سال های مذکور در ایستگاه سینوپتیک رفسنجان، حداکثر بارندگی با 3/21 میلی متر در اسفند ماه رخ داده است. متوسط سالانه بارندگی برابر با 101 میلی متر بوده که نشان دهنده بارندگی بسیاری کم در این منطقه است.
 

میانگین تعداد روزهای یخبندان در طول سال 54 روز بوده که بیشترین آن با 18 روز در دی ماه رخ می دهد.
 

حداکثر رطوبت نسبی هوا 8/58 درصد در دی ماه و حداقل آن با 5/14 درصد در مرداد ماه بوده و متوسط حداکثر و حداقل سالانه رطوبت نسبی بترتیب برابر با 9/42 درصد و 6/23 درصد است.
 

حداکثر فراوانی دیده بانی شده باد در ایستگاه سینوپتیک رفسنجان 8/17 درصد از جهت شمال غرب است که می توان آن را باد غالب منطقه بشمار آورد. بادهای مهم این منطقه عبارتند از:
 

 

  1. باد شمال که از جهت شمال و شمال غرب، در تمام فصول به طور متناوب و با سرعت ملایم می وزد. این باد در بعضی مواقع باعث خشکی هوا می گردد. نکته قابل ذکر این است که در برخی نواحی بدلیل وجود عوامل طبیعی، شدت وزن باد در بعضی از فصول بیشتر است.

 

  1. باد قبله که از جهت جنوب و جنوب غرب از اواخر بهار تا پاییز، به طور متناوب و با سرعت نسبتا تند می وزد. این باد باعث طوفان شدید و آسیب به محصولات پسته می شود.

 

  1. شب باد که از جهت شرق، در فصول بهار و تابستان به طور متناوبی و با سرعت کم و گاهی اوقات زیاد می وزد. شهر رفسنجان در نقشه پهنه بندی استان کرمان در میان پهنه اقلیمی بری، خیلی خشک، گرم تا خنک و پهنه اقلیمی بری، خشک، نیمگرم تا خنک قرار گرفته است.

ارتفاعات:
کوههای مهم اطراف شهر رفسنجان عبارتند از:
 

 

  1. کوه پاریز از رشته کوه زاگرس جنوب شرق با ارتفاع 3288 متر در 40 کیلومتری جنوب شهر رفسنجان

 

  1. کوه سرخ از رشته کوه ایران مرکزی، با ارتفاع 3135 متر در 30 کیلومتری شمال شرق شهر رفسنجان قرار دارد.

 

  1. کوه حاجی آباد از رشته کوه ایران مرکزی، با ارتفاع 2943 متر در 55 کیلومتری شمال شرق شهر رفسنجان قرار دارد.

 

  1. کوه گبری از رشته کوه ایران مرکزی، با ارتفاع 2139 متر در 36 کیلومتری شرق شهر رفسنجان قرار دارد.

جغرافیای انسانی
خصوصیات جمعیتی
 

براساس سرشماری عمومی سال 1375، شهر رفسنجان دارای 97146 نفر جمعیت بوده است که از این تعداد 49532 نفر مرد و 47614 نفر زن بوده اند. این شهر دارای 20859 خانوار معمولی ساکن بوده بعد خانوار آن 6/4 نفر وتراکم نسبی آن برابر 1830 نفر در هر کیلومتر مربع است. براساس آمار جمعیتی فوق در مقابل هر 100 نفر زن 104 مرد وجود داشته است با توجه به جدول جمعیتی بیشترین تعداد جمعیت در گروه سنی 25 تا 64 سال با رقم 53/36 درصد و کمترین تعداد در گروه سنی کمتر از یک سال با رقم 59/1 درصد است.
 

براساس آمار سال 1375، از 85232 نفر جمعیت 6 ساله و بیشتر این شهر، 18/84 درصد باسواد بوده که این نسبت در بین مردان 42/86 درصد و در بین زنان 86/81 درصد بوده است. از 74034 نفر جمعیت 10 ساله و بیشتر این شهر 11/32 درصد شاغل، 33/1 درصد بیکار، 30/31 درصد محصل، 91/26 درصد خانه دار و 39/3 درصد دارای درآمد بدون کاربوده اند. در طبقه بندی شاغلان بر حسب گروههای عمده فعالیت از 23774 نفر شاغلان 10 ساله و بیشتر این شهر 7/11 درصد در بخش کشاورزی 49/31 درصد در بخش صنعت و 24/54 درصد در بخش خدمات و بقیه نیز در سایر گروههای عمده فعالیت بکار اشتغال داشته اند.
 

وجه تسمیه:
 

رفسنجان نام کنونی شهر و منطقه، اولین بار در متون تاریخی قرن هشتم مربوط به عصر آل مظفر 795-713 ه.ق ذکر شده است.
 

در کتاب تاریخ آب مظفر، تالیف محمود کیتی، نام منطقه یکبار بصورت روسنجان ثبت شده و به نظر می رسد اشتباه متنسخین باشد. متن خبر در تاریخ آل مظفر چنین آمده است.
 

امیر بیک جکاز و برادرزاده خود امیر کیقبادین کیخسرو را با تمام امرا و لشکری آراسته، روانه کرمان گردانید. ایشان از شر تکبر به فقیران این دیار توجه نمودند چون امیر مبارزالدین از این قضیه آگاه شد توکل بر حضرت الله تبارک و تعالی کرد و گفت:
 

تو با خدای خود اندازکارو دل خوش دار   که رحم اگر نکند مدعی خدا بکند
 

با عساکر به روسنجان رفت، امرا و لشکریان اوغانی و جرمانی را طلب فرمود و ایشان عهد بست و سوگند نامه ها به سجل قضات بنوشتند تا خاطره ها از کینه جویی پاک شود و شاه شجاع را از طرف کرمان طلب کرد شاه مظفر از یزد و در رفسنجان مجتمع شدند.
 

تعبیر دیگری ناشی از معادن غنی مس در منطقه است. رفسنجان از دو کلمه ( رفسن) و ( کان) تشکیل یافته رفسن در زبان پارسی باستان معنای مس می دهد و کان هم به معنان معدن و هم به معنای جا و حمل آمده است. رفسنکان با گذشت زمان به رفسنجان معروف گردیده است.
 

دکتر حمید بهرامی احمد در شهرهای گمشده در این رابطه می نویسد:
 

رفسنکان به معنای معدن نیست، زیرا گذشته از آن که وجود کلمه رفسن به معنای مس از زبان فارسی به اثبات نرسیده، اعراب در تحریف لغات فارسی کاف را به قاف و احیانا در مواردی بسیار نادر به دال تبدیل کرده اند. ولی کاف را همیشه به جیم تبدیل می کنند. بنابراین رفسنجان تحریف رفسنگان یا فسنگان بوده است.
 

چگونگی پیدایش و قدمت تاریخی:
 

در مورد پیدایش شهر رفسنجان که در گذشته بنام بهرام آباد معروف بوده، روایات مختلفی است از جمله آنکه در گذشته به ناحیه ای که شامل چندین روستا بود، مجموعا بهرام آباد می گفته اند. شهر رفسنجان در طول تاریخ بارها میان ایالت فارس و کرمان جابجا شده است. این منطقه در اوایل حکومت خلفای اسلامی جز ایالت کرمان محسوب می شده و بعدها به ایالت فارس پیوسته و سپس مجددا به کرمان ملحق گردیده است. رفسنجان مجموعه ای از روستاهای مختلف بوده است که به مرور زمان به دلایل اقتصادی و توسعه بافت کالبدی به هم پیوند خورده و شهر رفسنجان را تشکیل داده اند. انی روستاها عبارتند از: بهرام آباد، سعادت آباد، ده شیخ، عباس آباد، رحمت آباد، فیض آباد، گرگین، مومن آباد و خلیل آباد که روستاهای اخیر دارای پر آب ترین قنات بوده اند و بالاخره روستای کمال آباد که مرکز مشایخ محسوب می شده و مسجد شیخیه نیز در آن قرار داشته است. این مجموعه که مرکب از ده یا دوازده روستا بوده بر روی هم شهر رفسنجان را تشکیل می داده اند.
 

آثار و ابنیه تاریخی و مذهبی:
 

در شهر رفسنجان، تعداد 64 باب مسجد وجود دارد. در حال حاضر 75294 متر مربع از اراضی شهری دارای کاربری مذهبی بوده که سرانه آن به مردم شهر در حدود 82/0 متر مربع است. اکثر اماکن مذهبی در بخش قدیمی شهر قرار داشته و در بخش های نوساز و توسعه یافته، کمبود اینگونه اماکن کاملا مشهود است.
 

از جمله آثار تاریخی موجود در شهر رفسنجان موارد ذیل را می توان نام برد:
 

تپه مغوئیه مربوط به پیش از تاریخ، بازار شهر رفسنجان و برج فردوسیه مربوط به دوره قاجاریه، حمام بازار سه قلعه، آب انبار مرادی و حمام قریشی مربوط به دوره پهلوی
 

امکانات آموزشی
 

براساس آمار سال تحصیلی 77-1376 دانش آموزان این شهر در سه مقطع آموزشی دوره ابتدایی، دوره راهنمایی و دوره دبیرستان مشغول به تحصیل بوده اند.
 

تعداد مدارس ابتدایی این شهر 60 واحد، تعداد مدارس راهنمایی 60 واحد، تعداد مدارس متوسط 12 واحد و تعداد هنرستان فنی و حرفه ای 3 واحد بوده است.
 

مراکز آموزش عالی
 

مراکز آموزش عالی این شهر شامل دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه پیام نور، دانشگاه علوم پزشکی و دانشگاه ولی عصر است.
 

امکانات بهداشتی و درمانی:
 

در شهر رفسنجان سه واحد بیمارستان، یک واحد پلی کلینیک، 5 واحد درمانگاه، 2 مرکزاورژانس، 3 واحد آزمایشگاه طبی، یک واحد مرکز پزشکی سی تی اسکن، یک واحد زایشگاه با امکانات و تجهیزات پیشرفته و 18 داروخانه فعالیت دارند.
 

بیمارستان های این شهر دارای بخش های جراحی، داخلی، کودکان و زنان و زایمان است. همچنین مجتمع بهزیستی شهر رفسنجان، خدمات مختلف حمایتی و آموزشی مانند کمک به خانواده های بی سرپرست، زندانیان، تحت حمایت قرار دادن معلولین جسمی و مغزی را انجام یم دهد.
 

تاسیسات و امکانات
 

تاسیسات و امکانات زیربنایی و رفاهی شهر رفسنجان به شرح زیر است:
 

آب آشامیدنی از طریق مخزن بتونی زمینی و هوایی تامین می شود و شهر از امکانات شبکه برق سراسری برخوردار است با توجه به بافت کالبدی شهر رفسنجان که از پیوستن روستاهای مجاور شکل گرفته است در حال حاضر5 گورستان در آن وجود دارد. ایستگاه آتش نشانی شهر رفسنجان در ضلع جنوب غربی میدان شهر قرار دارد. در سطح شهر رفسنجان 82229 متر مربع از فضای شهری به موسسات فرهنگی اختصاص دارد سطح کل فضاهای سبز عمومی شهر 180738 متر مربع است. از دیگر امکانات موجود در شهر به موارد ذیل اشاره می شود:
 

کتابخانه عمومی با 21794 جلد کتاب، مرکز فرهنگی و هنری وابسته به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، 5 چاپخانه، 2 سینما، هتل، مهمانسرا، استخر روباز، 2 سالن والیبال، سالن هندبال، 3 قطعه زمین فوتبال چمن، 8 قطعه زمین فوتبال خاکی و پیست دو و میدانی.
 

تشکیلات و دوایر دولتی
 

ادارات و دوایر دولتی موجود در شهر رفسنجان عبارتند از
 

فرمانداری، بخشداری مرکزی، شهرداری، اداره آموزش و پرورش، شرکت آب و فاضلاب، اداره حج و اوقاف و امور خیریه، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، اداره برق، اداره بهزیستی، اداره بازرگانی، اداره پست، اداره تربیت بدنی، اداره تعاون، اداره ثبت اسناد و املاک،اداره ثبت احوال، مدیریت جهاد کشاورزی، جمعیت هلال احمر، دادگستری، اداره امور اقتصادی و دارایی، اداره راه و ترابری، اداره تبلیغات اسلامی، اداره تامین اجتماعی، شورای آرد و نان، شبکه بهداشت و درمان، شرکت پسته، اداره قند و شکر،اداره خدمات کشاورزی، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان،کمیته مبارزه با مواد مخدر، اداره خدمات مرکز بهداشت رفسنجان، اداره منابع طبیعی، مجتمع امور صنفی، اداره نهضت سواد آموزی، اداره محیط زیست، اداره صنایع و معادن، شرکت آب روستایی،کتابخانه عمومی، اداره اماکن عمومی، بنیاد شهید، بنیاد جانبازان و مستضعفان انقلاب اسلامی، بنیاد 15 خرداد، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی،دفتر امام جمعه، دفتر نماینده مجلس، کمیته بانوان، شعب بانکهای صادرات، سپه، تجارت، ملی، ملت، رفاه کارگران، مسکن و کشاورزی و صندوق قرض الحسنه بسیجیان.
 

جغرافیای اقتصادی
 

صنعت
 

صنایع کارخانه ای و کارگاهی
 

صنایع مهم مستقر در شهر رفسنجان عبارتند از: صنایع الکترونیکف صنایع نساحی و صنایع کانی غیر فلزی
 

کارخانجات و تاسیسات صنعتی شامل: کارخانه نئوپان، کارخانه موکت، کارخانه آجر سفال، کارخانه خوراک دام و کارخانه کابل مخابرات
 

واحدهای تولیدی و صنعتی شهر رفسنجان به شرح زیر است:
 

 

  1. شرکت کاشی فخار ( تولید سرامیک و کاشی)

 

  1. سنگبری سهند

 

  1. شرکت کورالیوم ( سنگ نما)

 

  1. شرکت میلاد ( سنگ نما)

 

  1. مجتمع کشت و صنعت رفسنجان ( لبنیات و پنیر)

 

  1. مجتمع کشت و صنعت ( خوراک دام)

 

  1. شرکت رواق بتون

 

  1. شرکت آسفالت شهرداری

 

  1. شرکت فرش ماشینی گلشن ناصریه

 

  1. شرکت شایان کاو ( قفل سویچی و کلیدی)

 

  1. شرکت رفسنجان سنگ ( انواع سنگ و مصنوعات سنگ)

 

  1. رفسنجان روناس ( تولید انواع پارچه ابریشمی)

 

  1. شرکت چینی و کریستال نشکن

 

  1. شرکت پیشرو رفسنجان ( تولید سیم کابال فشار ضعیف)

 

  1. شرکت نایلون، نایلکس مقدم

 

  1. شرکت پیروز سنگ

 

  1. شرکت گل ماکارون ( تولید انواع ماکارونی)

صنایع دستی:
قالیبافان شهر رفسنجان همواره از طبیعت الهام گرفته و به بهترین وجه مصنوعات ساده را با اعتقادات و احساسات خود پیوند داده و بصورت نقش و نگار بر روی آثار هنری منعکس ساخته اند. در حال حاضر شهر رفسنجان قالیها با طرح و نقش های شاه عباسی، گلدانی، درختی، لچک ترنجی و در اندازه های 3*2، 5/3*5/2و 3*4 بافته می شود.
 

حمل و نقل و راههای ارتباطی:
 

طول راههای موجود شهرستان رفسنجان 439 کیلومتر می باشد که 269 کیلومتر راه اصلی و 170 کیلومتر راههای فرعی دارد. علاوه بر این دارای500 کیلومتر راه خاکی و 315 کیلومتر راه روستایی است همچنین این شهرستان، دارای یک فرودگاه از نوع درجه 3 بوده که در شمال 1373 به بهره برداری رسیده است. از این فرودگاه انواع هواپیماهای سبک، متوسط و نظامی می توانند جهت فرود و صعود استفاده نمایند. این فرودگاه در 30 کیلومتری جنوب شرقی رفسنجان قرار گرفته است.